Kapitan Sowa na tropie

Powiększ obraz

Nasze kolejne spotkanie przenieśliśmy do świata historii kryminału na dużym i małym ekranie. W historii tej nie zabrakło dzieł literackich gatunku, bowiem większość produkcji filmowych opierano o pierwowzory literackie. najbardziej skupiliśmy się jednak na kryminale polskim. Dlatego nasza projekcja pierwszego odcinka cyklu Kapitan Sowa na tropie “Gipsowa figurka” zakończyła kolejną Klepsydrę.

Film kryminalny
Wyróżnikiem filmu kryminalnego
jest obecność zbrodni, bądź zagadkowego przestępstwa. Nierzadko zalicza się do niego film sensacyjny, policyjny, sądowy, gangsterski, także szpiegowski czy thriller. Podstawową cechą fabuły jest naruszenie naturalnej równowagi (zabójstwo, kradzież). Należy wówczas przywrócić ład, dlatego akcja skupia się na prowadzonym śledztwie (policjant, detektyw) i prowadzi do wykrycia przestępcy. Filmy te wyróżnia naturalność, stąd nacisk na realizm i prawdopodobieństwo. Za pierwszy film tego gatunku uznaje się Historie pewnej miłości F.Zecca z 1901 roku. Istotną rolę odegrała twórczość F.Langa i A.Hitchcocka. Jednak największe znaczenie ma kino amerykańskie z lat 40., reprezentujące nurt czarny (noir) z pierwszoplanową postacią detektywa.
Sokół maltański 1941
Podwójne ubezpieczenie 1944
Wielki sen 1946
Już wtedy rozwinął się właśnie kryminał sądowy. Rolę detektywa przejmuje ława przysięgłych.
Dwunastu gniewnych ludzi 1957 lub adwokat, często dziennikarz.
Film kryminalny najczęściej to adaptacja powieści, opowiadania, noweli. Najczęściej na ekran przenoszono powieści: D.Hammetta, R.Chandlera, we Francji G.Simenona.
Często śledztwo schodziło na dalszy plan, by ustąpić problemom obyczajowym i społecznym – Jestem niewinny 1936, W upalną noc (rasizm) 1967.
Na przełomie lat 60. pojawił się nowy rodzaj filmu kryminalnego – film policyjny:
Bullitt 1968
Brudny Harry 1971
Serpico 1973
Ich cechą charakterystyczną jest mocno zarysowana postać główna – samotna jednostka walcząca o sprawiedliwość, przeciwstawiająca się złu.
Produkcje filmowe ostatnich lat wybiegają spoza ram tradycyjnego filmu kryminalnego. Trudno je sklasyfikować, często stanowią pomieszanie gatunków filmowych.
Wydział zabójstw 1991
Milczenie owiec 1991
Siedem 1995.

Film policyjny: hybryda gatunkowa – wykorzystująca konwencję westernu, filmu kryminalnego, gangsterskiego i thrillera. Bohater to policjant, akcja toczy się więc wokół jego pracy. Film policyjny charakterystyczny jest dla kina amerykańskiego lat 30. Jego prototypem był G-men Picture. W latach 40. wypracowano nową formułę, film paradokumentalny, rekonstruujący autentyczne sprawy kryminalne. Najciekawszym filmem tego nurtu jest Nagie miasto 1948  J.Dassina, Dotyk zła 1958 O.Wellesa.
Późniejsza fala filmów gatunku to wspomniany wcześniej Bullitt 1968  P.Yatesa, Madigan 1968 Blef Coogana i Brudny Harry 1971 D.Siegela, Francuski łącznik i Francuski Łącznik 2 z 1975 J.Frankenheimera, Serpico 1973 S.Lumeta. Policjant w tych filmach to najczęściej samotny indywidualista, świadom nieudolności systemu prawa, zmuszony stosować metody nielegalne, stawiające go na granicy dobra i zła. Pojawia się motyw korupcji, alienacje bohatera pogłębia wielkomiejska atmosfera. Taka postać główna filmu pełni funkcję rozrywkową, jednocześnie jednak daje pesymistyczną wizję rzeczywistości, odzwierciedla niepokoje społeczne. Popularne stały się seriale w tymże gatunku, zwłaszcza francuskie, ale także amerykańskie i w ogóle europejskie: Max i ferajna 1970 C.Sautet’a, Glina 1972 J.P.Melvila. Potem film policyjny zaczął ewoluować w kierunku komediowym Gliniarz z Beverly Hills M.Bresta 1984, albo kina akcji Szklana Pułapka J.McTiernana 1988.
Filmy lat 90. To: Wydział zabójstw 1991 D.Mameta, Zły porucznik 1992 A.Ferrary, Tajemnice Los Angeles 1997 C.Hansona. Ponownie filmy te kreślą niepokojącą wizję świata i niejednoznaczną postać policjanta. Podobnie jest w filmie początku XXI wieku.

Funkcja propagandowa kryminału w Polsce – lata 60.

Film kryminalny – nowy gatunek w polskim kinie tamtych lat.  Lansowana wówczas teza, że „w Polsce nie ma ugruntowanego środowiska kryminalnego”, spowodowała, że nie można było przenosić na rodzimy grunt sztuki filmowej „zachodnich wzorców”. Poszukiwano więc właściwej formuły widowiska kryminalnego, co widoczne już było w powojennym reprezentancie tego gatunku – Dotknięciu nocy 1961 Stanisława Barei, wg scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego. Film cechowało staranne odtworzenie autentycznej sprawy kryminalnej sprzed kilku lat, ale i nawiązanie do polityki kina NOIR: widz poznaje przebieg zbrodni, czyli nie rozwiązuje zagadki kryminalnej, ale śledzi relacje przestępcy z otoczeniem, zwłaszcza z osaczającym go oficerem milicji. Kreujący go Wiesław Gołas zagrał potem tytułową rolę w prekursorskim – ośmioodcinkowym serialu telewizyjnym Stanisława Barei Kapitan Sowa na tropie 1965. W przyszłości także w parodii tej formuły Brunet wieczorowa porą 1976. W kolejnych dziesięciu latach niezwykłą popularnością cieszył się także Teatr Sensacji Kobra. Scenariusze opierano na rodzimej odmianie powieści kryminalnej, którą Stanisław Barańczak nazwał powieścią milicyjną. Jest to hybryda zawieszona miedzy filmem detektywistycznym i kryminalno-sensacyjnym. Hybryda ta nie skupiała uwagi na rozwiązaniu zagadki i na psychologicznych aspektach przestępstwa, natomiast przekonywała widza do pokładania ufności w sprawność i siłę Milicji Obywatelskiej.  Za przykład nieskuteczności tej formuły posłużyć może film Janusza Nasfetera Zbrodniarz i panna 1963, wg scenariusza Joe Alexa (Maciej Słomczyński). Jest to opowieść o kopciuszku przemienionym w księżniczkę pod wpływem działań milicji. Skromna kasjerka z małego miasteczka jako jedyna widziała bandytę, dlatego została przeobrażona w „kobietę-wampa” i wysłana w towarzystwie oficera śledczego do nadmorskiego kurortu. Ewa Krzyżewska gra ową kasjerkę, Zbigniew Cybulski kapitana Ziętka.  Hamletyzujący kapitan Ziętek sprawia tak nieprofesjonalne wrażenie, że widz truchleje ze strachu o bezpieczeństwo głównej bohaterki, zresztą słusznie. Całość jest niewiarygodna, kapitan Ziętek nieprofesjonalny, a główna bohaterka ocaleje cudem. Stosunkowo bardziej udane produkcje pojawiły się pod koniec dekady. Sylwester Chęciński wyreżyserował film Tylko umarły odpowie 1969, wg scenariusza Andrzeja Wydrzyńskiego. Mozolne śledztwo prowadzi kapitan Wójcik – w tej roli Ryszard Filipski. Janusz Majewski jest autorem obrazu Zbrodniarz, który ukradł zbrodnię 1969, wg wydanej w tym roku powieści Krzysztofa Kąkolewskiego, w którym kapitan Siwy, przeniesiony po zawale na emeryturę – Zygmunt Hubner, powrócił po latach do dawnej sprawy, by odnaleźć właściwego sprawcę. Realia Warszawy to dodatkowy walor filmu. Zygmunt Hubner zaś nadał postaci wiarygodność, jakiej wcześniej brakowało głównym bohaterom tego gatunku filmu polskiego.

Bibliografia:
Encyklopedia Kina Polskiego pod red. Tadeusza Lubelskiego. Kraków: Biały Kruk, 2010. Wyd.II poszerzone.
Historia Kina Polskiego Tadeusz Lubelski. Chorzów: Videograf II, 2009.

Mariola Ładna