Historia książki

Powiększ obraz

Dzieje książki rozgrywały się podobnymi etapami, w różnych ramach czasowych, na rozległych obszarach Azji, Afryki, Ameryki i Europy. Stanowią nić przewodnią zrozumienia przeszłości i przepustkę do współczesnej cywilizacji. Książki są złączone z czytelnikiem wzajemnymi zależnościami. Są nie tylko przedmiotami codziennego użytku, ale także dobrami wyższego rzędu – świadectwami kultury, wycofane z obiegu czytelniczego mogą zyskać wartość zabytków, tzw. białych kruków.

Według współczesnej wiedzy pierwsze ślady obecności człowieka na Ziemi datują się na 40-40 tysięcy lat p.n.e. Ze znacznie późniejszego okresu, 25-11 tysięcy lat p.n.e. pochodzą zabytki twórczości graficznej. Są to rysunki na skałach odkryte między innymi w jaskiniach południowej Francji i Hiszpanii, przedstawiające realistyczne obrazy z życia codziennego. Na podobne znaleziska natrafiono także w Europie Północnej, Afryce, Azji i Australii, co świadczy o potrzebie dokumentowania swej obecności przez istoty myślące.

W odmiennej jakościowo, znacznie dojrzalszej formie zadania te spełniało pismo. Kształtowało się ono stopniowo w okresie 4-3 tysiąclecia p.n.e. Na terenach Azji i Afryki. Nowe badania sugerują istnienie cywilizacji posługującej się pismem już w 5 tysiącleciu na równinach dzisiejszej Bułgarii, Rumunii i zachodniej Ukrainy.

Na początku drogi powstania i rozwoju pisma pojawiło się pismo obrazkowe, zwane też piktograficznym. Przedstawiało ono za pomocą cyklu rysunków pewne akcje, ciągi wydarzeń, rzeczy materialnych. Początkowo realistyczne obrazki z biegiem czasu ulegały uproszczeniu. Zamiast pełnego odzwierciedlenia przedmiotu ograniczano się do zarysu a później do kilku umownych znaków. Równocześnie dla oddania bardziej złożonych treści znakami symbolicznymi zaczęto przedstawiać nie tylko przedmioty fizyczne, lecz również pojęcia.>
W drugim tysiącleciu p.n.e. wśród ludów semickich zamieszkujących Azję Mniejszą, jego bezpośrednim źródłem była prawdopodobnie odmiana pisma protosemickiego, którego zabytki pochodzą z około 1500 r. p.n.e. Od Semitów zamieszkałych w Syrii i Palestynie przejęli je i uprościli Fenicjanie (również Semici), ruchliwi żeglarze i kupcy osiadli na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Sprowadzili oni alfabet do 22 znaków spółgłosek, nadali im geometryczne kształty liniowe oraz ustalili poziomy bieg wierszy od strony prawej do lewej.
Alfabet fenicki – przykłady

W początkach pierwszego tysiąclecia alfabet przejęli Grecy zamieszkujący Półwysep Bałkański, wyspy Morza Egejskiego i wybrzeża Azji Mniejszej. Zgodnie z melodią własnego języka wzbogacili alfabet o oznaczenia samogłosek, a także dodali liczby oraz ustalili poziomy dukt pisma od strony lewej do prawej, jaki stosujemy do dziś. Od Greków alfabet zapożyczyli starożytni Rzymianie, ustalając od VI wieku p.n.e. kanon pisma łacińskiego. Natomiast pismo cyrylickie wywodzi się z pisma greckiego przejętego za pomocą Bizancjum, nazwane tak od imienia św. Cyryla, bizantyjskiego apostoła nawracającego na chrześcijaństwo Słowian południowych i wschodnich.

Książka w kulturze człowieka

Starożytny Egipt. Najstarszymi znakami używanymi w starożytnym Egipcie były hieroglify, ryte były przede wszystkim na pomnikach i grobowcach. Uproszczoną formę hieroglifów, kreśloną zwykle na papirusie, stanowiło pismo hieratyczne (kapłańskie). Później posługiwano się jeszcze prostszą jego odmianą – kursywą, stosowaną w praktyce urzędniczej i handlowej. Najstarsze zabytki zachowały się na materiałach twardych – ścianach grobowców oraz papirusie, powstałym z przetworzenia łodyg roślin rosnących nad Nilem.

Starożytna Mezopotamia. Kulturę piśmienniczą zapoczątkowali na tych terenach Summerowie. Posługiwali się oni początkowo pismem obrazkowym, które z czasem przeszło ewolucję od ideograficznego do sylabicznego. Coraz bardziej upraszczane znaki hieroliglificzne stosowano w zapisie na tabliczkach glinianych. Z okresu sumeryjskiego pochodzą fragmenty bibliotek świątynnych i szkolnych zarazem.

Kultura grecka. Grecy przejęli od Fenicjan w X w. p.n.e. znajomość pisma i dostosowali go do właściwości swego języka tworząc alfabet grecki. Posługiwali się nim w celach informacyjnych: politycznych, administracyjnych, handlowych, edukacyjnych i religijnych. Litery kreślili rylcem na tabliczkach z metalu lub drewna, powlekanych woskiem. Doraźnie do wykonania notatek wykorzystywali także liście palmowe, korę drzew, płótno oraz skorupy naczyń glinianych używanych powszechnie. Najstarsze zachowane zabytki książki greckiej pochodzą z IV w. p.n.e. Są to fragmenty zwojów papirusowych, ich forma została przejęta od Egipcjan. Za czasów Ptolemeusza I wypracowano kanon filologiczny i formalny książki. Uporządkowano ortografię , wprowadzono podział na księgi i wiersze, ustalono długość i wysokość kolumny, szerokość marginesów i in. Powstała Biblioteka Aleksandryjska, gromadząca wszelkie zebrane zbiory piśmiennicze.

Cywilizacja rzymska. Ogromny wkład wnieśli w doskonalenie przekazu piśmienniczego Rzymianie. Nazwa pisma łacińskiego pochodzi od Latynów, ludu zamieszkującego środkową Italię. Rzymianie przejęli alfabetyczne pismo greckie za pośrednictwem Etrusków, przystosowali je do własnej wymowy i przeznaczenia. Tak powstał alfabet łaciński. Pierwotnym materiałem pisarskim było materiały twarde: kamień, drewno, metal. Ryto na nich obwieszczenia prawne, administracyjne, oraz napisy upamiętniające ludzi lub zdarzenia. W celach sakralnych stosowano do zapisu płótno. Z czasem drewno zaczęto zastępować kartami papirusu, a później również pergaminu. Książka w znaczeniu literackim pojawiła się w Rzymie w postaci zwoju papirusowego na przełomie IV i III w. p.n.e. …

oprac. Mariola Ładna

(Więcej w: Książka na przełomie dziejów, B. Bieńkowskiej, wyd. przez Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej, Warszawa, 2005)